صکوک یا ابزارهای مالی اسلامی

در نمایشگاه بورس، بانک و خصوصی سازی که در محل دائمی نمایشگاه های بین المللی تهران (سالن 35 و 38) از روز سه شنبه تا جمعه برگزار میشود کارگاههای (ابزارهای مالی) زیر دایر خواهد بود.

15/10/88= کارگاه آموزشی قراردادهای آتی اسلامی، ساعت  14-15--کارگاه آموزشــی صکوک، 15-16

16/10/88= جلسه پرسش و پاسخ درخصوص کمیتـه فقهی سازمان بورس، ساعت 9-10.30---کارگاه آموزشی اوراق مشارکت رهنی، 14-15

17-10-88=کارگاه آموزشی آشنایی با مبانی قراردادهای آتی 10-11---کارگاه آموزشی معاملات قراردادهای آتی سکه طلا و سایر محصولات در بورس کالا، 11-12----

ضوابط پیشنهادی انتشار صکوک استصناع به اتمام رسیده است و به زودی بر روی سایت مدیریت پژوهش سازمان بورس جهت دریافت نظرات کارشناسان گذاشته خواهد شد. در این ضوابط علاوه بر تبیین ارکان لازم جهت انتشار این اوراق، شرایط هر یک و نقش آن در فرآیند انتشار نیز ذکر شده است.

هدف اصلی از طراحی ضوابط صکوک استصناع، فراهم نمودن شرایط لازم جهت تامین مالی فعالیتهای پیمانکاری است و پیمانکاران و کارفرمایان با استفاده از این اوراق میتوانند خود را تامین مالی کنند.

مژده به دوستان محقق عزیز

مشروح مذاکرات کمیته فقهی سازمان بورس در زمینه اوراق اجاره و قرارداد آتی سهام در

سایت مدیریت پژوهش، توسعه و مطالعات اسلامی سازمان بورس گذاشته شده است. دوستان علاقه مند به تحقیق را جهت مطالعه مشروح این مذاکرات دعوت مینمایم.

برای اطلاع از آخرین تحقیقات و محصولات جدید بازار سرمایه که در سایت مدیریت پژوهش سازمان بورس و اوراق بهادار به آدرس زیر مراجعه نموده و منوی "محصولات جدید بازار سرمایه" را انتخاب فرمایید.

http://www.rdis.ir

مدتی است پدیده ای به نام استفاده از مطالب افراد بدون منبع دهی یا به قول معروف دزدی علمی در کشور اندکی رواج یافته است تا جایی که برخی از اساتید نیز در کلاسهای خود از این موضوع گله مند هستند. غرضم از بیان این موضوع این بود که در وبلاگهایی مثل این وبلاگ هدف نگارنده به اشتراک گذاشتن دانش خود با دیگران و افزایش سطح عمومی دانش در زمینه خاصی است با این وجود انتظار میرود اگر در جایی از مطالب این وبلاگ و یا هر منبع دیگری به منظور تحقیق، پژوهش، تالیف کتاب و یا هر مورد دیگری استفاده میشود حداقل، منبع نیز ذکر شود. متاسفانه اخیرا کتابی چاپ شده (توسط یکی از نهادهای مالی بازار سرمایه) و به دست بنده رسیده که در آن چندین صفحه از مقاله مربوط به اوراق مشارکت رهنی بنده، بدون ذکر هیچ منبعی و حتی بدون هیچ تغییری در آن به چاپ رسیده است. جالب است بدانید که تنها تغییر صورت گرفته در آن این است که در صفحه 331 کتاب، عدد 15 (در مقاله بنده) به 20 تغییر کرده است.

غرض اینکه به هر حال میتوان با اندکی همت، تا گسترش نیافتن این موضوع در جامعه علمی، هر کس در حد وسع خود جلوی چنین مواردی را بگیرد و....

مدتی بود که وقت نکردم وبلاگ رو به روز رسانی کنم، از این به بعد سعی میکنم زود به زود مطالب جدیدی رو براتون بذارم.

تازه ترین خبر اینکه حدود سه هفته است که در برخی از مراکز استانها (مشهد، اصفهان و تبریز) دوره های آموزشی مالی اسلامی توسط مدیریت پژوهش سازمان بورس برگزار شده. در این دوره ها دکتر موسویان، دکتر سعیدی و آقایان زهتابیان و پیره به بیان شمه های از ابزارهای مالی اسلامی میپردازند که امیداورم دوستانمون در سایر مراکز استان هم در آینده ای نچندان دور بتونن توی این دوره ها شرکت کنند و سوالات خودشون رو بپرسن. تا اونجایی که من اطلاع دارم برای 4 تا مرکز استان دیگه هم برنامه ریزی شده که اطلاعات دقیقش رو ه زودی براتون خواهم گذاشت.

خبر دوم اینکه لایحه توسعه ابزارهای و نهادهای مالی که در اون یکی از مهمترین موانع انتشار اوراق بهادار جدید (صکوک) که مالیات باشه رو حل میکنه، احتمالا به زودی در صحن علنی مجلس به رای گذاشته میشه.  با تصویب این لایحه تقریبا تمامی موانع قانونی بر سر انتشار این اوراق برطرف خواهد شد.

بر اساس تصویب شواری عالی بورس، اوراق سفارش ساخت(استصناع) اوراق بهاداری است که ناشر بر اساس قرارداد سافرش ساخت منتشر میکند. این اوراق قابل معامله در بورسها یا بازارهای خارج از بورس میباشند. قرارداد سفارش ساخت قرادادی است که به مجوب آن یکی از طرفین قرارداد در مقابل مبلغی معین، ساخت و تحویل دارایی مشخصی را در زکام معین متعهد میشود.

خوشبختانه پس از طرح مباحث مربوط به اوراق بهادار اسلامی (صکوک) در محافل آکادمک و دانشگاهی کم کم تحقیقات و پایان نامه های دانشجویان به سوی بررسی این ابزارها سوق یافته است. به عنوان مثال در حال حاضر چند پایان نامه در زمینه اوراق استصناع، مرابحه و جعاله در دانشگاه امام صادق (ع) (با تاکید بر ابعاد مالی اوراق) و چند پایان نامه در دانشگاه تهران (پردیس قم) در زمینه اوراق اجاره، اوراق مشارکت رهنی و اوراق استصناع  (با تاکید بر ابعاد حقوقی) در حال بررسی است. البته پایان نامه ای هم مربوط به اقای کریمی دانشجوی موسسه عالی بانکداری در زمینه اوراق اجاره  در حال دفاع است که برای ایشان آرزوی موفقیت میکنم.

خوشبختانه چند روز قبل شورای عالی بورس تعاریف سه ابزار مالی جدید را تصویب کرد. این سه ابزار عبارتند از اوراق اختیار معامله، اوراق ساخت(استصناع) و اوراق رهنی. در این میان مدل عملیاتی اوراق رهنی قبلا در قالب اوراق مشارکت رهنی (به دلیل مسائل مالیاتی) تهیه شده بود لیکن با تصویب نهایی لایحه دولت (در خصوص مالیات ابزارهای مالی) امکان استفاده از اوراق رهنی (همانند سایر کشورها) به وجود می آید.

در حال بررسی و تحقیق در مورد فلسفه وجود مالی اسلامی و اقتصاد اسلامی هستم و اینکه آینده این دو چه خواهد بود و با چه چالشهایی مواجه میشوند؟ از دوستان عزیزی که کاری در این زمینه انجام داده اند یا نظر خاصی دارند خواهشمندم که اطلاعاتشان را در اختیار بنده نیز قرار دهم

در برخی موارد عباراتی مانند صندوق‌های سرمایه‌گذاری اسلامی، ETF اسلامی، VC اسلامی و مواردی از این قبیل می‌شنویم. در تشریح این دسته از نهادهای مالی به دو نکته توجه می‌شود. اولین نکته آن است که این صندوق‌های تنها در مواردی باید سرمایه‌گذاری کنند که از نظر شرعی مشروع باشد. از این رو باید دارای مشاور شریعت باشد. دوم آنکه باید از عقود اسلامی استفاده کند. همانطور که می‌دانید در کشور ما هر دوی این امور وجود دارد و  تمامی کسب و کارها حلال هستند و همچنین نهادهای مالی مذکور از عقود اسلامی استفاده می‌کنند.

بنابراین اگر سمینار، مقاله یا مواردی از این قبیل در مورد نهادهای مالی اسلامی دیدید یا شنیدید بدانید که همانند نهادهای مالی متعارف هستند و تنها تفاوت آن‌ها در موارد فوق است.

راستی ETF اسلامی تنها یک نکته اسلامی دارد که بعدا اشاره خواهم کرد.

از اونجا که مالزی در حال تبدیل شدن به مرکز مالی اسلامی است به نظرم رسید بهتره اندکی کشور و مردم مالزی رو هم بشناسیم.

مالزی کشوری است با آب و هوای استوایی (گرم و مرطوب) که تنها یک فصل دارد. اختلاف دما در گرم ترین و سرد ترین روزهای سال به ١٠ درچه میرسد. فکر میکنم حدود ۶٠ درصد از مردم مسلمان باشند؛ حدود ١٣ درصد از جمعیت هم چینی هستند. در خیابانهای این کشور افراد مختلفی از سراسر دنیا دیده میشن تا جایی که برای عربها، ایرانیها، چینیها و ... رستورانهای خاصی وجود داره. البته مالزیاییها به غذا خیلی اهمیت میدهند. اکثر جمعیت مسلمان رو اهل تسنن تشکیل میدهند.

چیزی که برای من خیلی عجیبه اینه که در اینجا انواع مختلفی مسلمان وجود داره. زنان مسلمانان معمولا حجاب کامل دارند و با مردان دست نمیدهند در حالی که برخی از زنان مسلمان نیز وجود دارند که حجاب ندارند و ممکن است با مردان دست بدهند یا ندهند!!. برخی از مسلمانان نمازشان را سر موقع میخوانند و برخی نمیخوانند. برخی نماز جمعه را حتما میرند اما در عین حال با زنان دست میدهند. برخی از شیعیان هم با زنان دست می‌دهند. آدم واقعا گیج میشه.

به عبارت دیگر انواع مختلفی مسلمان وجود دارد

خب مالی اسلامی داره توی چنین محیطی رشد میکنه و قراره در اینجا به عنوان مرکز مالی اسلامی رشد کنه.

چند روزی است که جهت شرکت دوره مالی اسلامی به مالزی امدم. الان حدود دو روز است که از شروع برنامه ها میگذره. در این دو روز چند نکته جالب به ذهنم رسید که به صورت خلاصه مینوسم.

١. مالزی تحقیقات خودش رو بر روی مالی اسلامی از سال ١٩٩٠ شروع کرده در حالی که ایران از سال ١٩٨٠ در این زمینه به صورت عملی با اجرای بانکداری بدون ربا وارد شده.

٢. در این مدت به جز یک مورد، سایر آمار و اطلاعاتی که در زمینه ابزارهای مالی، بانکداری اسلامی، صندوقهای سرمایه گذاری، بیمه، صندوقهای بازنشستگی و... داده میشه در هیچ کجا نامی از ایران نیست. دلیل این امر رو از افراد مختلف جویا شدم. حتی در این زمینه با پروقسوری اهل مراکش نیز صحبت کردم. خیلی جالب است که همگی متفق القول بر این نکته تاکید دارند که ما به قوانین، مقررات یا اطلاعاتی در این زمینه دسترسی ندارند و یا به سختی قابل دسترسی است.

٣. وجود سیستم مالی به صورت موازی در مالزی امکان این را یافته تا با استفاده از پسوند اسلامی موقعیت مناسبی در دنیا به دست آورد. به عنوان مثال آنها اعتقاد داراند تمامی ابزاهای و نهادهای مالی اسلامی را دارا هستند و در کنار اسامی تمامی نهادهای مالی خود از عبارت اسلامی استفاده میکنند. در طرف مقابل در ایران در کنار هیچ یک از اسامی بانکها این عبارت دیده نمیشود. شاید بتوان ابن موضوع نه چندان مهم را از جمله عواملی دانست که مالزی را به مرکزی جهت مالی اسلامی تبدیل نموده است ( یا در حال تبدیل است)

ادامه دارد...

در ایران اوراق رهنی در دو قالب قابل انتشار است که عبارتند از اوراق مشارکت رهنی و اوراق اجاره. مقررات مربوط به هر یک از این دو ابزار به صورت مجزا در سازمان بورس و اوراق بهادار تدوین شده است.

یکی از مهمترین عوامل موثر در گسترش این دسته از ابزارها در تامین مالی بانکها تعیین ریسک هر یک از این ابزارها میباشد. در دنیا موسسات رتبه بندی اعتباری چنین اوراقی را رتبه بندی میکنند لیکن در ایران به دلیل نبود این دسته از نهادهای مالی چنین امری میسر نیست. راه حل جایگزین استفاده از سیستمهای اعتبار سنجی مشتریان بانکها است تا بتوان در این زمینه اطلاعات مهمی در زمینه احتمال نکول مشتریان بانکی به دست آورد. عدم وجود این سیستمها در بسیاری از بانکهای کشور سبب میشود قیمت گذاری چنین اوراقی و همچنین میزان ریسک آنها عملا ممکن نباشد.

ادامه دارد...

یکی از ابزارهای مالی اسلامی که در کشور مورد استفاده زیاد قرار گرفته است اوراق مشارکت است. سابقه استفاده از این اوراق به سال 1373 برمیگردد. این ابزار مالی دارای قانونی مجزا است که در سال 76 به تصویب رسیده است. در صفحه ای که به همین منظور ایجاد شده و در سمت راست و در بخش صفحات وبلاگ قابل دسترسی است میتوانید قانون اوراق مشارکت را ملاحظه نمایید.

جهت انتشار صکوک استصناع دو مدل کلی وجود دارد. البته این تقسیم بندی را تاکنون در جایی ندیده ام. مدل اول که بنده اسم آنرا صکوک استصناع عینی گذاشته ام در کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است ولی مدل دوم که اسم آنرا صکوک استصناع دینی گذاشته ام تا کنون منتشر نشده است.

از آنجا که اهل تسنن عقد خرید دین را قبول ندارند بنابراین اقدام به طراحی صکوک استصناع عینی که اشاره کرده نموده اند. در این نوع از صکوک همانند سایر انواع صکوک، دارنده ورقه به عنوان مالک دارایی محسوب میشود. در حالی که به دلیل اینکه مشهور فقهای شیعه عقد خرید دین را قبول دارند و شورای نگهبان نیز آنرا قبول کرده میتوان صکوک استصناعی را منتشر کرد دارنده آن مالک یک طلب یا یک دین مشخص باشد لذا مدل دیگری نیز طراحی شده که مبتنی بر عقد خرید دین میباشد (استصناع دینی).

هر یک از این دو نوع صکوک استصناع را نیز میتوان به دو صورت طراحی کرد. در حالت نخست مدل بدون حضور شرکتهای واسط (یا همان شرکت با هدف خاص یا همان SPV) و مدل دوم با استفاده از این شرکتها قابل طراحی است. همچنین میتوان با توجه به اینکه ناشر اوراق استصناع چه کسی باشد (بانی و یا واسط) مدلی دیگر را نیز طراحی کرد.

بنابرین در حالت تئوریک میتوان 5 نوع صکوک استصناع طراحی نمود.

در این بخش منابع فارسی که در زمینه صکوک وجود دارد معرفی خواهند شد.

الف- تالیف کتاب

1.       ابزارهای مالی اسلامی (صکوک)، سید عباس موسویان، ناشر: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

2.       فرهنگ اصطلاحات فقهی و حقوقی معاملات، سید عباس موسویان، ناشر: پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی

3.       مجموعه مقالات بازارهای مالی اسلامی، علی صالح آبادی، ناشر: دانشگاه امام صادق(ع)

ب- مقالات

1.       اوراق بهادار اسلامی

1-1  مبانی شرعی اوراق بهادار اسلامی، آیت الله محمد علی تسخیری، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 27

1-2  بررسی اوراق قرضه اسلامی در مالزی از دیدگاه فقه امامیه، علی صالح­ آبادی فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، شماره 25

2.       اوراق اجاره

2-1 اوراق بهادار اجاره (صکوک اجاره)، سید عباس موسویان، همایش بین المللی ابزارهای نوین مالی در نظام بانکداری اسلامی، 1386

2-2 بررسی صکوک اجاره، ابوذر سروش، مجله ماهنامه بورس، شماره 65

2-3 مدیریت ریسک اوراق بهادار اجاره (صکوک اجاره)، ابوذر سروش و محسن صادقی، مجله علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 27

3.       اوراق استصناع

3-1 اوراق بهادار استصناع ابزاری برای سیاست پولی، مولف: محمد نقی نظرپور، مجله اقتصاد اسلامی، شماره 20

3-2 عملیات بازار باز از طریق اوراق استصناع (مشکلات و راه حلها)، مولف: محمد نقی نظرپور، مجله اقتصاد اسلامی، شماره 22

3-3 اوراق استصناع، سید عباس موسویان، مجله جستارهای اقتصادی

4.       اوراق رهنی

4-1 اوراق مشارکت رهنی ابزاری نوین در تامین مالی بانکها، ابوذر سروش، مجله علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 29

4-2 معرفی روش­های تامین مالی اسلامی مسکن، غلامرضا اسلامی بیدگلی و سید محسن فاضلیان، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، شماره 25

5.       اوراق وقف

5-1 تامین مالی وقف با استفاده از اوراق بهادار اسلامی (صکوک)، مجموعه مقالات همایش بین المللی وقف و تمدن اسلامی، اصفهان آبان 87

5-2 نهاد مالی صندوق­های وقفی در جهان و اصول اسلامی فعالیت آن در ایران، حسین عبده تبریزی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، شماره 25

6.       قراردادهای آتی

6-1 امکان سنجی فقهی تاسیس بورس آتی نفت در جمهوری اسلامی ایران، حجت الله غنیمی فرد و محمد آرام بنیار، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، شماره 25

7.       اوراق اختیار معامله

7-1 اوراق اختیار معامله در منظر فقه امامیه، مجید رضایی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، شماره 25.

7-2 وضعیت فقهی و حقوقی قرارداد اختیار معامله، جواد حسین زاده و عبدالحسین شیروی، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 27

8.       متفرقه

8-1 بررسی تطبیقی فروش استقراضی سهام، محمد طالبی، سید عباس موسوسیان، حامد سلطانی نژاد، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، شماره 27

ج-پایان نامه

دوست عزیزم جناب آقای مجتبی کریمی مقاله ای را که اقایان ارسلان طریق و همایون دار با عنوان ریسک ساختارهای صکوک نوشته بودند را ترجمه کردند. مقاله ایشان در شماره 80 و 81 ماهنامه بورس به تازگی به چاپ رسیده است.

این مقاله مستخرج از پایان نامه ارسلان طریق است. وی از دیدی کلی اقدام به بررسی ریسک صکوک نموده است. با وجود انتقاداتی که به اصل مقاله ایشان وارد است لیکن مطالعه آن را به دوستان پیشنهاد میکنم.

لازم به توضیح است که تا جایی که بنده اطلاع دارم تنها منبع خارجی که در زمینه ریسک صکوک منتشر شده است این پایان نامه و مقاله مستخرج از آن میباشد.

وقتی صحبت از صکوک استصناع میشود اولین سوالی که به ذهن فرد میرسد آن است که استصناع به چه معنا است. استصناع قراردادی است که ریشه در سالهای گذشته دارد. این قرارداد به معنای آن است که فردی به سازنده سفارش ساخت کالا یا طرحی را میدهد. بر این اساس کالا در آینده تحویل خواهد شد. زمان پرداخت وجه نقد نیز در بازه زمانی از حال تا آینده امکان پذیر است.

در مورد ماهیت استصناع و اینکه آیا خود عقدی مستقل است و یا نوع خاصی از سایر عقود است مباحث زیادی صورت گرفته است. از فقهای معاصر برخی آن را به عنوان عقدی مستقل میدانند و برخی استصناع را نوع خاصی از عقودی مانند اجاره، صلح و میدانند.

در طراحی عقد استصناع در صورتی که آنرا مستقل بدانیم و یا در قالب عقودی مانند اجاره، بیع و صلح قرار دهیم اشکالی رخ نخواهد داد. تنها زمانی ممکن است مشکلی پیش آید که آن را نوع سلف بدانیم.

در زمینه مدل عملیاتی انتشار اوراق استصناع در ایران مقاله ای نوشته ام که در چند روز آینده در اینجا قرار خواهد داد.

کاهش فروش صکوک در شورای عالی خلیج فارس GCC

رئیس بخش عملیاتی آسیایی «اتاق مالی کویت» پیش‎بینی کرده است که فروش صکوک در سال 2009 و در GCC به علت رکود جهانی در مقایسه با 2008 کاهش یابد. سلمان یونس گفت که اکثر صکوک‎های منتشره جدید طی دو سال آینده در GCC عمدتاً به ارز محلی، و نه به صورت دلار خواهند بود. به گزارش «استاندارد اند پورز» ارزش صکوک منتشره در سطح جهان در سال 2008 میلادی با 56 درصد کاهش نسبت به سال ماقبل به 9/14 میلیارد دلار رسید.

به نقل از سایت سنا